Geen herfederalisering, maar responsabilisering!

‘Als dit land financieel ten onder gaat, dan is het omdat de federale staat steeds armer wordt en de deelgebieden steeds rijker.’ Daarom is er dringend nood aan een staatshervorming die het evenwicht herstelt en het federale niveau opnieuw meer armslag geeft. Aldus de boodschap die staatsmannen als Verhofstadt en Van Rompuy ons al enige tijd proberen in te pompen. Maar een plaats in hun B-ploeg lokt ons niet.

De staatshervorming van 2001 (Lambermont) kostte de federale overheid in 2007 een extra overdracht van 1,89 miljard euro, geld dat voor het overgrote deel naar de gemeenschappen vloeide. Dat kwam omdat hun btw-dotatie vanaf dat jaar aan de economische groei (bbp) gekoppeld werd, wat hun inkomsten verder deed stijgen. Tussen nu en 2030 neemt volgens de tabellen die geldstroom verder toe. Als gevolg zou de federale regering inderdaad opnieuw moeten inleveren.

Nochtans sluit dat aan bij de logica die sinds de staatshervormingen van 1988 en 1993 tot stand gekomen is. Er werd toen een duidelijk groeipad ingeschreven voor de dotaties uit de personenbelasting aan de gewesten en gemeenschappen. Wijlen Hugo Schiltz liet toen nog opmerken dat dit op termijn een voortdurende versterking van de deelstaten zou betekenen en een financiële verzwakking van het federale niveau. De Lambermontmiddelen waren daarbij een extraatje en – zoals bekend – een afkoopsom om de Franstaligen over de brug te halen en hun onderwijs verse middelen te verschaffen. Als Van Rompuy en Verhofstadt vandaag de ingrepen van 1993 en 2001 willen terugschroeven, dan ondertekenen ze een publieke schuldbekentenis dat ze toen wetens en willens manifest verkeerde beslissingen hebben genomen.

Terugval

Dat alles betekent evenmin dat de middelen van de deelgebieden intussen tot in de hemel groeien. Recent bleken de opbrengsten uit de Vlaamse gewestbelastingen (vooral de registratie-, successie- en schenkingsrechten) scherp tegen te vallen. Bij de onderhandelingen over het Vlaams regeerakkoord had de Vlaamse administratie (en eerder de Sociaal-Economische Raad van Vlaanderen - SERV) al laten verstaan dat er dit jaar een tekort dreigde van één miljard euro. Op het einde van de vorige legislatuur was het met Kris Peeters en met ex-minister van Begroting Van Mechelen toch niet allemaal zo perfect. Het feit dat de federale dotaties uitdrukkelijk gekoppeld zijn aan de index en de economische groei, heeft anno 2009-‘10 trouwens een omgekeerd effect: er vloeit minder federaal geld naar de deelgebieden dan aanvankelijk verwacht, omdat de economische groei tot nader order negatief is. Dit ‘terugslagklepmechanisme’ in de Bijzondere Financieringswet wordt in de meeste commentaren zonder opgave van redenen meestal over het hoofd gezien.

Federale put

Dat neemt niet weg dat er op federaal niveau natuurlijk een enorm probleem bestaat. Door de zware economische crisis lopen de ontvangsten aanzienlijk terug: zowel de sociale bijdragen, als de inkomsten uit de personenbelasting, de vennootschapsbelasting, de btw, douane en accijnzen. Daardoor kan de federale overheid dit jaar maar 40 % van haar eigen uitgaven betalen, en zal vermoedelijk eindigen met een tekort van om en bij de 11 miljard euro. Zonder ingrijpende maatregelen zal dat in 2010 en 2011 nog veel hoger oplopen.

PS-fetisj

Daarbij zal dan nog eens het toenemende gewicht van de vergrijzing gaan spelen. Het is trouwens opvallend dat de federale uitgaven voor de sociale zekerheid de voorbije jaren al scherp zijn toegenomen. De gewone sociale bijdragen op arbeid volstaan al lang niet meer om de uitgaven te dekken. Via alternatieve kanalen pompt de staat meer dan 20 miljard euro per jaar extra in de sociale zekerheid. Al jaren maakt de PS er een fetisj van om de uitgaven in de gezondheidssector met 4,5 % per jaar te laten groeien bovenop de index. Iedereen weet dat die uitgavennorm niet langer houdbaar is (zelfs de vakbonden zijn het eens om het cijfer terug te brengen naar 2,8 %), maar de andere partijen doen alsof hun neus bloedt. Een schuchter pleidooi van kersvers begrotingsminister Vanhengel om dat taboe aan te pakken, kreeg onmiddellijk de zware scheepskanonnen van de PS over zich heen.

Het is trouwens niet het enige ergerlijke dossier waarin Vlaanderen met de Franstalige laissez-faire aanpak te maken heeft. De Vlaamse regering heeft zich voorgenomen om in 2011 opnieuw een begroting in evenwicht te hebben. De Olijfboomcoalitie in Wallonië mikt op het jaar 2015, met de belofte dat er bespaard zal worden, maar zonder veel concrete plannen terzake.

Brussel

Een gelijkaardig plaatje in Brussel: de Brusselse regering heeft de ambitie om tegen 2014 opnieuw aan te knopen met een begroting in evenwicht, maar volgens Charles Picqué (PS) is het voorbarig om te zeggen hoe dat zal worden bereikt. Eerst zou er met de federale overheid moeten onderhandeld worden over ‘de structurele onderfinanciering van het Brussels gewest’. Brussel vraagt dus meer dan het wil geven, en rept met geen woord over een grotere efficiëntie van de negentien baronieën van de hoofdstedelijke moloch.

Responsabilisering

Als men toch zou willen sleutelen aan de financieringswet, dan moet er een eind komen aan het zogeheten chequeboekfederalisme: de federale staat betaalt en de regio’s geven het geld uit, om het even of ze nu een goed beleid voeren of niet. Het leidmotief moet niet ‘herfederalisering’ maar ‘responsabilisering’ zijn.

Het weekblad Trends ontwikkelde recent een denkspoor met vier pijlers. Om te beginnen worden extra arbeidsmarktbevoegdheden geregionaliseerd (zoals de controle op werklozen), en via een bonus-malussysteem worden de regio’s beloond of bestraft voor hun beleid. De regio’s zouden ook moeten bijdragen tot de betaling van de vergrijzing door een deel van de pensioenkosten van hun ambtenaren op zich te nemen, wat de eindeloopbaanpolitiek (mensen langer aan het werk houden) grondig kan beïnvloeden. Laat verder de regio’s zelf de helft van de personenbelasting heffen en beperk de fiscale solidariteitsbijdrage tussen de gewesten. En de vennootschapsbelasting wordt best geregionaliseerd, met een correctie voor de vele hoofdzetels van ondernemingen in Brussel.

Als de regering-Van Rompuy (met medeplichtigheid van de Nationale Bank) echter doorgaat met de voornaamste inspanningen op Vlaanderen af te wentelen, dan moet er snel een punt worden gezet achter dit staatsverband. Merk trouwens op dat we zelfs het loodzware dossier van de transfers niet of nauwelijks hebben aangeraakt.