Stemplicht: een zinloze vrijheidsbeperking

Hoezeer het ook te hopen valt dat de door het Halle-VilvoordeComité georganiseerde actie van burgerlijke ongehoorzaamheid een succes wordt, toch zal die onvermijdelijk in het niets verzinken in vergelijking met die andere actie van burgerlijke ongehoorzaamheid die honderdduizenden burgers op 18 mei spontaan zullen ondernemen. De verwachting is inderdaad dat een kleine 400 000 Vlamingen de dringende boodschap op de oproepingsbrief – ‘‘de stemming is verplicht’’ – vrolijk in de wind zullen staan en thuis zullen blijven.

In bijna alle democratieën is dat laatste overigens de normaalste zaak van de wereld. Daar hebben de burgers niet alleen het recht om te gaan stemmen, maar ook het recht om zich afzijdig te houden. België is een van de weinige landen ter wereld waar de burgers worden beroofd van die vrijheid om zich buiten het verkiezingsgebeuren te plaatsen.

Wenselijk?

Vrijheidsbeperking is in een moderne rechtsstaat maar aanvaardbaar in de mate daarmee aantoonbaar een algemeen wenselijke doelstelling wordt bereikt. De leerplicht dient er bijvoorbeeld toe om de jongeren te verzekeren van een goede opleiding. Maar waartoe dient de stemplicht? De voorstanders beweren dat de burgers op die manier gestimuleerd worden om positief betrokken te raken bij het politieke gebeuren. Mij lijkt juist het omgekeerde het geval: het systeem van de dwangstem is het beste middel om de burger aversie aan te kweken voor alles wat met politiek te maken heeft. Niemand zou het in zijn hoofd halen (dat hopen we althans) om de cultuurparticipatie aan te zwengelen door een cultuurplicht in te voeren. Waarom dan wel stemplicht?

Lange tijd was de stemplicht hoogstens het voorwerp van een academisch debat tussen politologen. Tot Guy Verhofstadt in zijn eerste Burgermanifest de kat de bel aanbond en de afschaffing van de stemplicht op de politieke agenda plaatste. Van de weeromstuit werd de stemplicht door de socialisten tot een ideologisch geloofspunt verheven. En meteen was het politiek ook niet meer zo correct om de stemvrijheid te bepleiten.

Dankzij de stemplicht, aldus de socialisten, zijn de politici wel verplicht om ook rekening te houden met de lager opgeleide en minder welstellende burgers. Anders blijven die thuis en worden ze door de politici genegeerd. Blijkbaar bestaat er in, zeg maar, Duitsland of Nederland, een soort electoraal lompenproletariaat van sukkelaars die – verstoken van de stemplicht – de weg naar het stemhokje niet vinden en bijgevolg door de politici aan hun trieste lot worden overgelaten. Ik heb daar eerlijk gezegd nooit iets van gemerkt, en ook uit wetenschappelijk onderzoek blijkt nergens dat de weinige landen met stemplicht uitzonderlijke sociale paradijzen zijn.

De werkelijke reden waarom de socialisten zo koppig vasthouden aan de stemplicht is de vrees voor de moeilijk in te schatten gevolgen van de afschaffing op de verkiezingsuitslag. Dat is trouwens ook de reden waarom niemand van de politieke klasse echt een punt wil maken van die afschaffing. Politici houden niet van onvoorspelbaarheid, en verkiezingsuitslagen zijn zo al onvoorspelbaar genoeg.

Er is natuurlijk het wetenschappelijke onderzoek waaruit blijkt dat de afschaffing al bij al niet zo veel verschil zou maken. Maar dat onderzoek moet met een grote korrel zout worden genomen. Het is immers gebaseerd op enquêtes waarbij aan de mensen wordt gevraagd wat ze zouden doen mocht er geen stemplicht zijn. De realiteit zou wel eens heel anders kunnen zijn, en dat weten de politici ook. Als de stemplicht verdwijnt ontstaat er immers een totaal andere situatie. Dan zullen de partijen, zoals in andere landen, gedwongen worden om een campagne te voeren met een dubbele boodschap: enerzijds ‘ga stemmen’ en anderzijds ‘stem voor ons’. Partijen die kunnen steunen op een sterke zuilorganisatie en een trouw electoraat zouden er allicht het best in slagen om hun kiezers te mobiliseren. Het zou wel eens kunnen dat vooral de CD&V dan in pole position zou komen te staan. U raadt het al: de afschaffing van de stemplicht is heus niet voor morgen.